โครงการ การวิจัยและพัฒนาสวนผีเสื้อธรรมชาติในสวนสัตว์เปิดเขาเขียว
บทคัดย่อ โครงการวิจัยและพัฒนาสวนผีเสื้อธรรมชาติ ในสวนสัตว์เปิดเขาเขียว มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อเพิ่มจำนวนผีเสื้อในสวนผีเสื้อให้มีมากเท่าที่จะทำได้ โดยคำนึงถึงการดูแลรักษาสภาพนิเวศให้เหมาะต่อการอยู่อาศัย และเพาะพันธุ์ของผีเสื้อชนิดที่มีอยู่ในสวนสัตว์ รวมทั้งการขยายพื้นที่ปลูกพืชอาหาร และเพิ่มชนิดของอาหารเข้ามาในแหล่งอาศัยอยู่เสมอ เพื่อให้การพัฒนาสวนผีเสื้อมีความยั่งยืน การวิจัยนี้มีหลักการสำคัญอยู่ 4 ประการ คือ การศึกษาความหลากหลายของผีเสื้อ แมลงผสมเกสร และแมลงอื่นๆ ศึกษาวงจรชีวิต เทคนิคการเลี้ยงเพื่อเพิ่มปริมาณ และพืชอาหารของผีเสื้อ ปรับพื้นที่ในสวนผีเสื้อเพื่อให้เหมาะสมต่อการอยู่อาศัยและพฤติกรรมของผีเสื้อ รวมทั้งเพิ่มสิ่งดึงดูดผีเสื้อและผู้เข้าชมสวนผีเสื้อ การศึกษาความหลากหลายของผีเสื้อ แมลงผสมเกสรในสวนผีเสื้อ และความหลากหลายของแมลงที่ออกหากินในเวลากลางคืนในสวนพฤกษศาสตร์ เพื่อทราบสถานภาพของแมลง พบว่ามีผีเสื้อถึง 43 ชนิด และแมลงผสมเกสร 13 ชนิด ค่าดัชนีความหลากหลายระดับปานกลางคือ 2.2012-2.4420 และค่าความสม่ำเสมอสูงคือ 0.6096-0.6763 นอกจากนี้ยังพบแมลงในกลุ่มด้วงถึง 34 วงศ์ และผีเสื้อกลางคืนอีก 14 วงศ์ ทั้งสองอันดับนี้มีความหลากหลายและความสม่ำเสมอสูงโดยเฉพาะช่วงฤดูฝน จะเห็นได้ว่าทั้งผีเสื้อ แมลงผสมเกสร และแมลงที่รวบรวมจากกับดักแสงไฟ ซึ่งมีความหลากหลายระดับปานกลางถึงระดับสูง แต่ความสม่ำเสมอของแมลงทุกกลุ่มค่อนข้างสูง ซึ่งชี้ให้เห็นว่าการดูแลรักษาสภาพนิเวศและแหล่งอาหารในสวนสัตว์เปิดเขาเขียวมีความสม่ำเสมอและมีประสิทธิภาพ การศึกษาวงจรชีวิตผีเสื้อ และพืชอาหารที่มีในสวนสัตว์เปิดเขาเขียว สามารถเลี้ยงผีเสื้อชนิดสำคัญๆให้ครบวงจรได้ 16 ชนิด โดยใช้พืชอาหารที่มีในสวนสัตว์ซึ่งประกอบด้วยพืชอาหารของผีเสื้อทั้งระยะหนอนและตัวเต็มวัย 24 ชนิด พืชสมุนไพร 75 ชนิด ไม้ดอกไม้ประดับ 44 ชนิด และกลุ่มอื่นอีก 42 ชนิด รวม 185 ชนิด คาดว่าถ้าทำการศึกษาต่อไปจะพบจำนวนชนิดของพืชเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทำให้มั่นใจว่าผีเสื้อที่อยู่อาศัยในสวนสัตว์มีโอกาสที่จะเจริญเติบโต และขยายพันธุ์อย่างต่อเนื่อง พืชไม้ป่าที่ควรขยายพื้นที่ปลูก เพราะมีประชากรหนอนจำนวนมากมาใช้เป็นอาหาร เช่น ขันทองพยาบาท (Suregade multifloum Baill.) และโมกมัน (Wrightia tomentosa Roem. et Schult.) เป็นต้น การปรับพื้นที่ในสวนผีเสื้อเพื่อให้เหมาะสมต่อการอยู่อาศัยและพฤติกรรมของผีเสื้อ และมีร่มเงาให้เดินชมสวนได้อย่างมีความสุข ในพื้นที่ได้รับแสงแดด 5 - 6 ชั่วโมงจะปลูกไม้ดอกหลากหลายชนิดเพื่อดึงดูดผีเสื้อ ด้านหลังสวนปลูกต้นไม้เป็นกำแพงกันลม เพื่อลดการรบกวนจากแรงลมต่อการบินของผีเสื้อ ด้านทิศตะวันตกปลูกไม้ร่มเงาขนาดใหญ่ เพิ่มสิ่งดึงดูดทั้งผีเสื้อและผู้เข้าชม ในสวนผีเสื้อใช้ความชุ่มชื้นจากแหล่งน้ำ (น้ำตกจำลองอยู่ในระหว่างดำเนินการ) และแหล่งน้ำหวานจากผลไม้หมัก สิ่งดึงดูดผู้เข้าชมเป็นนิทรรศการให้ความรู้เกี่ยวกับผีเสื้อ แผ่นพับนำชมสวน และมีการเล่นเกมส์เป็นครั้งคราว การปรับสภาพสวนผีเสื้อธรรมชาติทำให้บรรยากาศบริเวณสวนร่มรื่นเป็นที่สนใจต่อผู้มาเยี่ยมชม รศ.ดร.จริยา จันทร์ไพแสง1 ดร.สุรเชษฐ จามรมาน2 รศ.ดร.สาวิตรี มาไลยพันธุ์ 3 รศ.โกศล เจริญสม4 สุริยา แสงพงศ์5 วรวุฒิ วาณิชย์สกุลพงศุ์6 พงษ์ศักดิ์ จิณฤทธิ์7 กฤษณ์ พิเนตรเสถียร8